Menopozun erken belirtileri çoğu kadında âdet düzenindeki küçük kaymalarla başlar. Bir ay erken gelen, ertesi ay geciken kanamalar, kanama miktarındaki artış ya da azalma ilk uyarı işaretleri arasında sayılabilir. Bu döneme perimenopoz (menopoz öncesi geçiş dönemi) adı verilir ve yumurtalık hormonlarının üretimi düzensizleşmeye başlar. Belirtiler aniden değil, aylar hatta yıllar içinde yavaşça belirginleşir.
Bu yazıda erken dönemde en sık karşılaşılan değişimleri, hangi yaşlarda ortaya çıkabileceğini ve hangi durumlarda başka hastalıklarla karışabileceğini sade bir dille bulacaksınız. Belirtilerin şiddeti ve sırası her kadında farklı seyredebilir; bu nedenle kendi vücudunuzdaki değişimleri not etmeniz ve şüphelendiğiniz durumlarda hekiminize danışmanız önerilmektedir.
Menopoz Erken Belirtileri Kaç Yaşında Başlar?
Menopozun erken belirtileri çoğunlukla 40 ile 45 yaş arasında başlar ve son âdetten yaklaşık dört ila sekiz yıl önce fark edilebilir. Bu geçiş döneminin başlangıç yaşı kalıtım, sigara kullanımı, geçirilmiş yumurtalık ameliyatları ve bazı tedaviler gibi etkenlere göre değişebilir. Kimi kadınlarda otuzlu yaşların sonunda hafif düzensizlikler görülebilirken, kimilerinde ellili yaşlara kadar belirgin bir değişim yaşanmayabilir.
STRAW+10 olarak bilinen uluslararası sınıflandırma, üreme çağından menopoza geçişi evrelere ayırır ve ilk evrenin âdet döngüsündeki yedi günü aşan sapmalarla tanındığını belirtir. Yani takviminizde bir döngünün 26 gün, diğerinin 35 gün sürdüğünü görüyorsanız bu, geçişin başladığına işaret edebilir. Türkiye'de son âdet yaşı ortalama 47 ile 49 arasında bildirilmektedir; dolayısıyla kırklı yaşların başındaki değişimler beklenen bir tablo sayılır.
Kırk yaşından önce âdetlerin tamamen kesilmesi ise ayrı bir durumdur ve erken menopoz olarak değerlendirilir. Bu tabloda hormon düzeylerinin ölçülmesi ve nedene yönelik incelemeler önerilmektedir. Kırk yaşın altındasınız ve üç aydan uzun süredir âdet görmüyorsanız, durumu kendiliğinden geçecek bir düzensizlik olarak kabul etmeyip bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurunuz.
Adet Düzenindeki İlk Değişimler Nasıl Anlaşılır?
Âdet düzenindeki ilk değişim, iki kanama arasındaki gün sayısının bir aydan diğerine yedi günden fazla oynamasıyla anlaşılır. Örneğin yıllardır 28 günde bir kanama görüyorsanız ve son aylarda bu süre kâh 22 kâh 34 güne kayıyorsa, yumurtlamanın düzensizleştiği düşünülebilir. Kanamanın süresi de kısalabilir ya da uzayabilir; iki gün süren kanamalar altı güne çıkabilir.
Miktardaki değişim de sık görülür. Bazı kadınlarda kanama belirgin şekilde azalırken, bazılarında ped değiştirme sıklığını artıracak kadar yoğunlaşabilir. Bunun nedeni, yumurtlamanın gerçekleşmediği döngülerde rahim iç tabakasının progesteron dengesi olmadan kalınlaşmasıdır. Ara ara bir ay âdet atlamak ve sonraki ay yeniden kanama görmek de bu dönemde beklenen bir durumdur.
En pratik yöntem, kanama başlangıç tarihlerini bir takvime ya da telefon uygulamasına yazmaktır. Üç dört aylık kayıt, hekiminizin tabloyu değerlendirmesini kolaylaştırır. Ancak her kanama düzensizliğini menopoza bağlamak sık yapılan bir yanlıştır. Kanamanın 15 günden kısa aralıklarla tekrarlaması, cinsel ilişki sonrası kanama ya da pıhtılı ve çok yoğun kanamalar farklı nedenlerle ilişkili olabilir ve değerlendirilmesi gerekir.
Uyku ve Gece Terlemesi Neden Bozulur?
Uyku bozukluğu ve gece terlemesi, beyindeki ısı denge merkezinin östrojen dalgalanmalarına aşırı duyarlı hâle gelmesi nedeniyle ortaya çıkar. Vücut, aslında normal olan küçük ısı değişimlerini fazla ısınma olarak yorumlar ve damarları genişletip terleme başlatarak serinlemeye çalışır. Bu tepki gece uykunun derin evrelerinde daha belirgin yaşandığı için kadınlar sırılsıklam uyanabilir.
Gece terlemesi olmadan da uyku bölünebilir. Uykuya dalma süresinin uzaması, sabaha karşı uyanıp bir daha uyuyamama ve dinlenmemiş hissederek güne başlama bu dönemde sık bildirilir. Uykusuzluk yorgunluğu, yorgunluk da sinirlilik ve dikkat dağınıklığını artırdığı için kısır bir döngü oluşabilir. Kadınların yaklaşık dörtte üçünde bir dönem sıcak basması görülebilir; yani bu şikâyet oldukça yaygındır.
Günlük yaşamda basit düzenlemeler yardımcı olabilir. Yatak odasını serin tutmak, pamuklu ve kat kat giysiler tercih etmek, akşam saatlerinde ağır ve baharatlı yemeklerden kaçınmak, yatmadan önceki iki saatte ekran ışığını azaltmak önerilmektedir. NAMS ve IMS gibi kuruluşların rehberleri, uyku hijyeni düzenlemelerinin ilk basamakta denenmesini, şikâyetler günlük yaşamı bozacak düzeydeyse tıbbi seçeneklerin hekimle birlikte değerlendirilmesini bildirmektedir.
Ruh Halindeki Dalgalanmalar Menopozla İlgili mi?
Evet, ruh hâlindeki dalgalanmalar menopoz geçiş döneminin bilinen belirtileri arasında yer alabilir. Östrojen, beyinde ruh durumunu düzenleyen serotonin ve noradrenalin gibi habercilerin çalışmasını etkiler. Bu hormonun düzeyi bir yükselip bir düştüğünde, önceden kolayca baş edilen olaylar karşısında alınganlık, çabuk sinirlenme ya da nedensiz hüzün hissi görülebilir.
Bu dönemdeki duygusal değişimlerin tek nedeni hormonlar değildir. Bölünen uyku, sıcak basmasının getirdiği tedirginlik, çocukların evden ayrılması, yaşlanan ebeveynlerin bakımı ve iş yaşamındaki yoğunluk aynı yıllara denk gelebilir. Bu yüklerin üst üste binmesi belirtileri belirginleştirebilir. Daha önce doğum sonrası dönemde ya da âdet öncesinde belirgin ruhsal dalgalanma yaşamış kadınlarda bu duyarlılığın daha fazla olabileceği gösterilmiştir.
Geçici alınganlık ile klinik bir depresyonu ayırmak önemlidir. İki haftadan uzun süren isteksizlik, eskiden keyif veren işlerden zevk alamama, belirgin iştah ve uyku değişikliği, değersizlik düşünceleri varsa bunlar yalnızca menopoza bağlanmamalıdır. Böyle bir tabloda hekiminize danışınız; tiroit hastalıkları ve kansızlık gibi durumlar da benzer şikâyetler yapabildiği için ayrıntılı değerlendirme önerilmektedir.
Erken Belirtiler Başka Hastalıklarla Karışır mı?
Evet, menopozun erken belirtileri başta tiroit hastalıkları olmak üzere birçok durumla karışabilir. Tiroit bezinin fazla çalışması çarpıntı, terleme, sinirlilik ve âdet düzensizliği yaparken; az çalışması yorgunluk, üşüme, kilo alma ve kanama artışına yol açabilir. Bu tablolar geçiş dönemi şikâyetleriyle örtüştüğü için basit bir kan tetkiki ayırıcı tanıda yol gösterici olabilir.
Demir eksikliği kansızlığı da benzer bir tuzaktır. Yoğun kanamalar demir depolarını azaltır; ortaya çıkan halsizlik, çarpıntı ve dikkat dağınıklığı menopoza bağlanabilir. Uyku apnesi, bazı ilaçların yan etkileri, kaygı bozukluğu ve D vitamini eksikliği de listeye eklenebilir. Rahim içindeki miyom ya da polip gibi yapısal sorunlar ise kanama düzensizliğinin bir başka nedeni olarak değerlendirilir.
Bu nedenle şikâyetleri kendi kendinize yorumlayıp beklemek yerine değerlendirilmesini istemeniz uygun olur. Hekiminiz öykünüzü dinledikten sonra tiroit testleri, tam kan sayımı ve gerektiğinde ultrasonografi isteyebilir. Kırk yaş üzerindeki kadınlarda hormon ölçümleri her zaman tek başına yol gösterici olmayabilir, çünkü değerler günden güne belirgin biçimde değişebilir. Tanı çoğunlukla şikâyetler ve âdet öyküsüyle birlikte konur.
Belirtiler Ne Kadar Sürede Belirginleşir?
Belirtiler genellikle birkaç ay içinde değil, iki ile sekiz yıla yayılan bir süreçte yavaş yavaş belirginleşir. Başlangıçta yalnızca âdet düzeninde küçük kaymalar dikkat çekerken, ilerleyen aylarda sıcak basması, uyku bölünmesi ve ruhsal dalgalanmalar tabloya eklenebilir. Son âdete yaklaşan dönemde şikâyetlerin yoğunluğu genellikle en üst düzeye çıkar.
Bu süre kişiden kişiye belirgin biçimde değişir. Bazı kadınlar geçişi neredeyse fark etmeden atlatabilirken, bazılarında şikâyetler günlük yaşamı, iş performansını ve sosyal ilişkileri etkileyecek düzeyde olabilir. Sigara içen kadınlarda geçişin daha erken başlayabildiği ve sıcak basmasının daha sık görülebildiği bildirilmektedir. Vücut kitle indeksi, fiziksel etkinlik düzeyi ve stresle baş etme biçimi de süreci etkileyebilir.
Son âdetin üzerinden on iki ay geçtiğinde ve başka bir neden yoksa menopoz tamamlanmış kabul edilir. Ancak sıcak basması gibi şikâyetler bu tarihten sonra da bir süre devam edebilir. Bu nedenle "âdetim kesildi, artık her şey biter" beklentisi çoğu zaman gerçeği yansıtmaz. Şikâyetlerinizin süresi ve seyri konusunda gerçekçi bir çerçeve için hekiminize danışmanız yararlı olacaktır.
Erken Belirtilerle Baş Etmek İçin Ne Yapılabilir?
Erken belirtilerle baş etmede ilk basamak, uyku düzeni, beslenme ve hareket alışkanlıklarını gözden geçirmektir. Haftada en az yüz elli dakika tempolu yürüyüş gibi orta şiddette hareket, kemik sağlığını desteklemesinin yanında uyku kalitesini ve ruh hâlini de olumlu etkileyebilir. Haftada iki gün eklenen direnç çalışmaları kas kütlesinin korunmasına katkı sağlayabilir.
Beslenmede sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve yeterli protein içeren dengeli bir düzen önerilmektedir. Kalsiyum ve D vitamini alımının yeterliliği değerlendirilmelidir. Sıcak basmasını tetikleyebilen etkenleri fark etmek de işe yarar; bu etkenler herkeste aynı değildir. Aşağıdaki düzenlemeler günlük yaşamda denenebilir:
- Kat kat ve pamuklu giysiler giymek, yanınızda küçük bir yelpaze bulundurmak
- Yatak odasını serin tutmak ve akşam ağır yemeklerden kaçınmak
- Sigarayı bırakmak, alkol ve kafein tüketimini azaltmak
- Nefes egzersizi, yoga ya da düzenli yürüyüşle stres yükünü azaltmak
- Kanama günlerini not ederek şikâyetlerin seyrini izlemek
Bitkisel ürünlerin ve besin takviyelerinin herkes için güvenli olduğu düşüncesi sık yapılan bir yanlıştır; bunlar kullandığınız ilaçlarla etkileşebilir. Cochrane değerlendirmeleri bu ürünlerin çoğunda kanıtların sınırlı kaldığını göstermiştir. Şikâyetler günlük yaşamı zorlaştırıyorsa, hormon içeren ya da içermeyen tıbbi seçeneklerin yarar ve riskleri kişiye özel olarak hekimle birlikte değerlendirilir.
Erken Belirtilerde Ne Zaman Hekime Başvurmalı?
Kanama düzeninde belirgin bir değişiklik varsa ya da şikâyetler günlük yaşamınızı zorlaştırıyorsa bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurmanız önerilmektedir. Özellikle iki kanama arasının sürekli 21 günden kısa olması, yedi günden uzun süren kanamalar, pıhtılı ve ped taşıramayacak kadar yoğun kanamalar gecikmeden değerlendirilmelidir. Cinsel ilişki sonrası ortaya çıkan kanama da incelenmesi gereken bir bulgudur.
Son âdetinizin üzerinden bir yıldan fazla geçtikten sonra herhangi bir kanama görürseniz, miktarı ne kadar az olursa olsun mutlaka değerlendirilmelidir. Kırk yaşından önce âdetlerin üç aydan uzun süre kesilmesi de ayrı bir inceleme gerektirir. Ayrıca çarpıntı, belirgin kilo değişimi, saç dökülmesi ve boyunda şişlik gibi bulgular eşlik ediyorsa tiroit değerlendirmesi gündeme gelebilir.
Ruhsal açıdan iki haftadan uzun süren isteksizlik, umutsuzluk ya da yaşamdan zevk alamama hâli varsa bunu geçiştirmeyiniz. Aynı şekilde uyku bozukluğu gündüz işlevselliğinizi bozuyorsa yardım almak gecikmemelidir. Bu dönem aynı zamanda tansiyon, kolesterol, kemik sağlığı ve tarama tetkiklerinin gözden geçirilmesi için uygun bir zaman olarak değerlendirilir. Her kadında süreç farklı seyredebileceği için kişiye özel bir plan yapılması en doğru yaklaşımdır.