Menopoz döneminde antidepresan kullanımı, uygun değerlendirme yapıldığında ve hekim takibiyle sürdürüldüğünde genel olarak güvenli kabul edilmektedir. Bu ilaçlar onlarca yıldır kullanılmakta ve etkileri geniş çalışmalarla incelenmektedir. Yine de her ilaç gibi olası yan etkileri, diğer ilaçlarla etkileşimleri ve kişiye göre değişen yanıtları bulunmaktadır. Bu nedenle karar, sizin şikayetlerinizin şiddeti, genel sağlık durumunuz ve kullandığınız diğer ilaçlar birlikte değerlendirilerek verilmelidir.
Bu dönemde ruh hali dalgalanmaları yaşamanız, sizi zayıf ya da dayanıksız yapmaz. Hormonal değişimin beyin kimyası üzerindeki etkisi gerçektir ve tıbbi olarak tanımlanmıştır. Sizin için hangi yaklaşımın uygun olduğunu anlamak, ilaçların nasıl çalıştığını, ne beklemeniz gerektiğini ve hangi işaretlere dikkat etmeniz gerektiğini bilmekten geçmektedir. Her kadında süreç farklı seyredebilir; komşunuza iyi gelen bir yaklaşım sizde aynı sonucu vermeyebilir.
Menopozda Antidepresan Neden Gündeme Gelir?
Menopozda antidepresanlar iki ayrı nedenle gündeme gelir: bu dönemde artan depresyon ve kaygı belirtilerini tedavi etmek için ve hormon tedavisi kullanamayan kadınlarda sıcak basmasını azaltmak için. Yani her antidepresan önerisi, sizde ruhsal bir hastalık olduğu anlamına gelmez. İkinci kullanım alanı, kılavuzlarda ayrı bir başlık olarak yer almaktadır.
Menopoza geçiş döneminde östrojen düzeyi düzensiz biçimde iniş çıkış gösterir. Bu dalgalanma, ruh halini düzenleyen beyin bölgelerini doğrudan etkileyebilir. Çalışmalarda bu dönemde depresif belirti görülme olasılığının, üreme çağına göre belirgin biçimde arttığı gösterilmiştir. Daha önce doğum sonrası depresyon yaşamış ya da adet öncesi dönemde belirgin ruhsal değişim tarifleyen kadınlarda bu risk daha yüksek olabilir. Uykusuzluk ve gece terlemesi de tabloyu ağırlaştıran ayrı bir etken olarak değerlendirilir.
Türkiye'de bu şikayetler çoğu zaman "yaş böyle, geçer" denilerek göz ardı edilebilmektedir. Oysa iki haftadan uzun süren isteksizlik, hayattan zevk alamama, sürekli yorgunluk ve değersizlik hissi tıbbi değerlendirme gerektiren belirtilerdir. Kendinizi bu tarifte buluyorsanız, hekiminize danışınız. Değerlendirme sonucunda size uygun görülen yaklaşım her zaman ilaç olmayabilir; psikoterapi, egzersiz düzenlemesi veya uyku hijyeni de planın parçası olabilir.
Bu İlaçlar Beyinde Nasıl Etki Eder?
Antidepresanlar, beyindeki sinir hücreleri arasında haberleşmeyi sağlayan serotonin ve noradrenalin gibi kimyasalların miktarını ve etkinliğini artırarak çalışır. Bu kimyasallar ruh halinizi, uykunuzu, iştahınızı ve ağrı algınızı düzenlemede rol oynar. Menopozda en sık kullanılan gruplar SSRI (seçici serotonin geri alım engelleyicileri) ve SNRI (serotonin ve noradrenalin geri alım engelleyicileri) olarak adlandırılır.
Bu ilaçlar beyne bir madde eklemez; zaten var olan kimyasalın sinir hücreleri arasındaki boşlukta daha uzun süre kalmasını sağlar. Etki hemen ortaya çıkmaz, çünkü asıl değişim sinir hücrelerinin bu yeni duruma zamanla uyum sağlamasıyla gerçekleşir. Bu nedenle ilk günlerde belirgin bir düzelme hissetmemeniz beklenen bir durumdur. Sık yapılan yanlış, birkaç gün içinde etki görmeyip ilacı bırakmaktır; oysa yeterli süre tanınmadan yanıt değerlendirilemez.
Serotoninin sadece ruh haliyle ilgili olduğu düşünülür, ancak vücut ısısının düzenlenmesinde de rolü vardır. Beyindeki ısı denge merkezi östrojen düşüşüne aşırı duyarlı hale geldiğinde sıcak basması ortaya çıkar. Antidepresanların bu merkez üzerindeki etkisi, sıcak basmasında da azalma sağlayabilmesinin açıklaması olarak gösterilmektedir. Etkinin derecesi kişiden kişiye değişebilir ve herkeste aynı düzeyde görülmeyebilir.
Sıcak Basmasını Azaltmada Rolü Var mı?
Evet, bazı antidepresanların sıcak basması ve gece terlemesi sıklığını azalttığı çalışmalarda gösterilmiştir ve bu kullanım uluslararası kılavuzlarda yer almaktadır. NAMS ve IMS gibi kuruluşlar, hormon tedavisi kullanamayan ya da kullanmak istemeyen kadınlarda bu grubu hormon dışı seçenekler arasında saymaktadır. Etki, hormon tedavisine göre daha sınırlı olmakla birlikte anlamlı kabul edilmektedir.
Bu amaçla kullanıldığında genellikle ruhsal hastalık tedavisinde tercih edilenden daha düşük düzeyde tercih edilir ve yanıt çoğu kadında birkaç hafta içinde ortaya çıkabilir. Gece terlemesinin azalması uykunun bölünmesini engelleyebildiği için, dolaylı olarak gündüz yorgunluğunda ve sinirlilikte de rahatlama hissedebilirsiniz. Ancak bu ilaçlar kemik erimesi veya vajinal kuruluk gibi östrojen eksikliğine bağlı diğer sorunlara etki etmez. Bu ayrımı bilmek, beklentinizi gerçekçi tutmanıza yardımcı olur.
Meme kanseri öyküsü nedeniyle hormon tedavisi uygun görülmeyen kadınlarda bu seçenek özellikle değerlendirilir. Ancak bu grupta bazı antidepresanların, kanser tedavisinde kullanılan bir etken maddenin etkinliğini azaltabileceği bildirilmiştir. Bu nedenle kullandığınız tüm ilaçları hekiminize eksiksiz bildirmeniz gerekmektedir. Hangi ilacın sizin durumunuza uygun olduğu, ancak tam bir değerlendirme sonrasında belirlenebilir.
Kullanım Sırasında Hangi Şikayetler Ortaya Çıkabilir?
Antidepresan kullanımının ilk haftalarında bulantı, baş ağrısı, ağız kuruluğu, uyku düzeninde değişiklik ve huzursuzluk gibi şikayetler görülebilir; bunların çoğu birkaç hafta içinde azalma eğilimindedir. Bu geçici dönem, ilacın işe yaramadığı anlamına gelmez. Vücudunuzun yeni duruma uyum sağlaması için zamana ihtiyaç vardır.
Daha uzun sürebilen bazı etkiler de bildirilmektedir. Bunlar arasında cinsel istekte azalma, orgazm güçlüğü, terleme artışı ve kilo değişimi sayılabilir. Bu şikayetleri hekiminizle konuşmaktan çekinmeyiniz; kullanılan ilacın değiştirilmesi ya da düzenlemeye gidilmesi çoğu zaman mümkündür. Sessizce ilacı bırakmak yerine durumu paylaşmanız, hem yakınmanızın çözülmesini hem de tedavinin sürdürülmesini sağlar.
- Bulantı ve mide rahatsızlığı: ilacı tok karnına almak rahatlatabilir
- Uykuya dalma güçlüğü: alım saatinin sabaha kaydırılması değerlendirilebilir
- Gündüz uyku hali: alım saatinin akşama alınması düşünülebilir
- Ağız kuruluğu: sık su içmek ve şekersiz sakız yardımcı olabilir
- Baş dönmesi: ani ayağa kalkmaktan kaçınmak önerilmektedir
Nadir de olsa dikkat edilmesi gereken durumlar vardır. Huzursuzluğun belirgin biçimde artması, kendine zarar verme düşüncelerinin ortaya çıkması, ateş ile birlikte kas kasılmaları ya da bilinç bulanıklığı acil değerlendirme gerektirir. Bu tabloyla karşılaşırsanız ilacı kendi başınıza yönetmeye çalışmadan hekime başvurunuz.
Hormon Tedavisiyle Birlikte Alınabilir mi?
Evet, hormon tedavisi ile antidepresanların birlikte kullanılması tıbbi olarak mümkündür ve uygun görülen kadınlarda uygulanabilmektedir. İki tedavi farklı mekanizmalarla çalıştığı için birbirinin yerine geçmez; bazı durumlarda birbirini tamamlayabilir. Karar, şikayetlerinizin niteliğine ve sağlık geçmişinize göre verilir.
Sıcak basması belirgin biçimde rahatsız ediciyken aynı zamanda depresyon tablosu da varsa, tek başına hormon tedavisi ruhsal belirtileri yeterince karşılamayabilir. Benzer biçimde, yalnızca antidepresan kullanan bir kadında kemik kaybı riski ya da genital yakınmalar sürüyor olabilir. Bu gibi durumlarda iki yaklaşımın birlikte planlanması değerlendirilir. Hangi sırayla başlanacağı ve ne kadar süre birlikte sürdürüleceği kişiye özel belirlenir.
Birlikte kullanımda ilaç etkileşimleri açısından dikkatli olunması önerilmektedir. Kullandığınız takviyeleri, bitkisel ürünleri ve reçetesiz aldığınız ağrı kesicileri de hekiminize bildiriniz; çünkü etkileşim yalnızca reçeteli ilaçlarla sınırlı değildir. Bazı kadınlarda tedavilerden biri birkaç ay sonra sonlandırılabilirken, bazılarında ikisi de sürdürülür. Her kadında yanıt farklı seyredebileceği için düzenli kontrol önem taşımaktadır.
Kullanım Süresi Nasıl Belirlenir?
Kullanım süresi, ilacın hangi amaçla başlandığına, yanıtın ne zaman alındığına ve daha önce benzer bir dönem yaşayıp yaşamadığınıza göre belirlenir. Depresyon tedavisinde, iyileşme sağlandıktan sonra da bir süre devam edilmesi önerilmektedir. Bu süre çoğu kılavuzda aylarla ifade edilir ve erken kesilmesi belirtilerin geri dönmesine yol açabilir.
İlk kez böyle bir tablo yaşayan bir kadınla, geçmişinde tekrarlayan dönemler bulunan bir kadının planı aynı olmaz. Tekrarlayan durumlarda daha uzun süreli kullanım değerlendirilebilir. Sıcak basması için başlanmışsa, süre genellikle şikayetlerin seyrine göre şekillenir ve vazomotor yakınmalar (sıcak basması ve gece terlemesi) zamanla azaldığında yeniden gözden geçirilir.
Sık karşılaşılan bir yanlış, kendini iyi hisseden kişinin süreyi kendi başına sonlandırmasıdır. Oysa iyilik hali, ilacın işe yaradığının göstergesidir; artık gereksiz olduğunun değil. Kullanım süresi boyunca düzenli aralıklarla değerlendirme yapılması, hem yanıtın hem de yan etkilerin izlenmesini sağlar. Ne zaman azaltmaya geçileceğine ilişkin kararı hekiminizle birlikte vermeniz önerilmektedir.
İlaç Bırakılırken Nelere Dikkat Edilir?
Antidepresanlar aniden değil, hekim gözetiminde kademeli olarak azaltılarak bırakılır; bu yaklaşım kesilme belirtilerinin görülme olasılığını azaltır. Kesilme belirtileri arasında baş dönmesi, elektrik çarpması hissi, huzursuzluk, uyku bozukluğu, bulantı ve grip benzeri yorgunluk sayılabilir. Bu belirtiler rahatsız edici olsa da genellikle geçicidir.
Kesilme belirtilerinin ortaya çıkması, ilaca bağımlı olduğunuz anlamına gelmez. Vücudunuz belirli bir düzene alışmıştır ve bu düzenin değişmesine tepki verir. Azaltma süresi kullandığınız ilaca, kullanım süresine ve kişisel duyarlılığınıza göre haftalar ya da aylar sürebilir. Bazı kadınlarda çok kademeli bir plan gerekebilirken, bazılarında süreç daha kısa tamamlanabilir.
Bırakma dönemini planlarken yoğun stres altında olduğunuz bir zaman diliminden kaçınmanız yararlı olabilir. Uyku düzeninizi korumanız, düzenli yürüyüş yapmanız ve yakınlarınızı bilgilendirmeniz süreci kolaylaştırabilir. Belirtilerin şiddetlenmesi ya da eski şikayetlerin geri dönmesi durumunda azaltma planı yeniden düzenlenebilir. Bu süreçte kendi kararınızla ilacı tamamen kesmek yerine hekiminize danışınız.
Antidepresan Kullanırken Hangi Durumlarda Hekime Danışılmalı?
Antidepresan kullanırken kendinize zarar verme düşünceleri, belirgin huzursuzluk artışı, ateşle birlikte kas sertliği, olağan dışı kanama ya da bilinç değişikliği gibi durumlarda vakit kaybetmeden hekime başvurulmalıdır. Bu tablolar seyrek görülse de acil değerlendirme gerektirir. Belirtilerin geçmesini beklemek doğru bir yaklaşım değildir.
Daha az acil olmakla birlikte planlı bir görüşme gerektiren durumlar da vardır. Yan etkilerin günlük yaşamınızı zorlaştırması ya da birkaç hafta geçmesine rağmen hiçbir düzelme hissetmemeniz bu başlıklar arasındadır. Ayrıca yeni bir ilaca veya takviyeye başlamanız, adet düzeninizde beklenmedik değişiklikler olması ve belirgin kilo değişimleri de görüşme gerektirir. Bu durumlarda bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanına ya da takibinizi yürüten hekime başvurunuz.
Menopoz dönemi, birden fazla değişimin aynı anda yaşandığı bir süreçtir ve tüm şikayetleri tek bir nedene bağlamak yanıltıcı olabilir. Tiroit sorunları, kansızlık ve D vitamini eksikliği de benzer yorgunluk ve isteksizlik tablosu oluşturabilir. Bu nedenle değerlendirmenin bütüncül yapılması önerilmektedir. Her kadında süreç farklı seyredebileceği için, size uygun planı ancak sizi tanıyan bir hekim oluşturabilir.