DHEA (dehidroepiandrosteron), adrenal bezden salgılanan ve vücutta hem östrojene hem testosterona dönüşebilen bir androjen prekürsörüdür. Kadın vücudundaki androjenlerin yaklaşık yüzde ellisi bu steroid aracılığıyla sağlanır. Menopoza yaklaştıkça DHEA düzeyleri kademeli olarak düşer; 70'li yaşlarda yirmi yaşındaki değerin yalnızca yüzde yirmi ile otuz düzeyine iner. Peki bu düşüşü takviye etmek ne işe yarar?

DHEA Neden Menopozda İlgi Görüyor?

DHEA, androjenler ve östrojenler için evrensel bir öncül olduğundan, düzeyindeki düşüş teorik olarak hem östrojen hem de testosteron eksikliğine katkıda bulunur. Bazı araştırmacılar, DHEA takviyesinin menopoza özgü semptomlar üzerinde çok yönlü iyileştirici etki yapabileceğini öne sürmektedir: enerji artışı, cinsel işlev iyileşmesi, ruh hali ve kemik sağlığı desteği gibi.

Öte yandan DHEA reklamı ve pazarlanması çoğunlukla bilimsel kanıtları çok aşan iddialar içermektedir. "Mucize yaşlanma karşıtı hormon" etiketiyle sunulan DHEA takviyelerinin büyük bölümü, randomize kontrollü çalışmaların desteklemediği vaatler sunmaktadır.

Sistemik DHEA: Kanıtlar

Oral sistemik DHEA kullanımına ilişkin randomize çalışmaların bulguları tutarsızdır:

• Bazı çalışmalar ruh hali, enerji ve genel iyilik hissi üzerinde hafif iyileşmeler bildirmiştir.
• Cinsel işlev üzerindeki etkinlik verilerinde farklı sonuçlar mevcuttur; bazı çalışmalar HSDD üzerinde kısmi yarar bildirirken diğerleri anlamlı etki saptamamıştır.
• Kemik yoğunluğu üzerindeki etkisi özellikle ileri yaştaki kadınlarda bazı çalışmalarda olumlu görünmekle birlikte kanıt henüz sınırlıdır.

Bu tutarsızlığın bir nedeni, DHEA'nın vücuttaki dönüşüm oranının kişiden kişiye önemli ölçüde farklılık göstermesidir. Aynı doz, bir kadında ağırlıklı olarak östrojene, bir diğerinde testosterona dönüşebilir; bu da etki öngörüsünü güçleştirir.

İntravajinal DHEA: En İyi Kanıt Burada

DHEA'nın en güçlü klinik kanıt tabanı, sistemik değil lokal vajinal uygulama içindir. Prasteron (DHEA'nın farmasötik adı) olarak bilinen vajinal ovül formu, Kuzey Amerika'da FDA onayı almıştır. Çalışmalar, vajinal prasteron kullanımının:

• Vajinal kuruluk ve disparöniyi belirgin biçimde azalttığını,
• Vajinal pH'ı ve atrofi skorlarını iyileştirdiğini,
• Cinsel işlev kalitesini artırdığını ortaya koymaktadır.

Bu etki mekanizması, DHEA'nın vajinal dokuda lokal olarak östrojen ve testosterona dönüşmesi aracılığıyla gerçekleşir. Sistemik emilim son derece düşüktür.

Güvenlik Değerlendirmesi

Oral sistemik DHEA kullanımı bazı dikkat gerektiren noktalar içerir:

• Doza bağlı androjenik yan etkiler (akne, yağlı cilt, hafif ses kalınlaşması) görülebilir.
• Estrojene dönüşüm potansiyeli nedeniyle hormon duyarlı kanser öyküsü olan kadınlarda dikkatli olunmalıdır.
• Ticari DHEA takviyelerinin üretim standartları farmakolojik preparatlara kıyasla değişkendir; doz tutarsızlıkları gözlemlenebilir.

Vajinal prasteron, sistemik emilim düşük olduğundan çok daha güvenli bir profil sunar.

Türkiye'de DHEA Erişimi

Türkiye'de prasteron vajinal ovülü onaylı bir ilaç olarak bulunmamaktadır. Oral DHEA takviyeleri ise ilaç değil gıda takviyesi statüsünde satılabilmektedir; bu durum doz kontrolü ve güvenlik takibini zorlaştırır. Hekimle bilgi paylaşmadan takviye kullanımı riski artırabilir.

Bu yazıdaki bilgiler genel sağlık eğitimi amacıyla hazırlanmıştır; DHEA takviyesi konusundaki kararlarınızı kadın hastalıkları uzmanınızla birlikte değerlendirmeniz önerilir.

DHEA'nın Hormonal Biyolojideki Yeri

Dihidroepiandrosteron, böbreküstü bezlerinin zona retikülarisinde üretilen ve hem östrojene hem de testosterona dönüşebilen bir prohormonudur. Premenopozal dönemde pik düzeylere ulaşan DHEA, yaşlanmayla birlikte belirgin biçimde azalır; 70 yaşında genç yetişkin düzeyinin yüzde yirmisinin altına düşebilir. Menopozla birlikte over ve böbreküstü bezi kaynaklı DHEA üretiminin azalması, androjen havuzunun daralmasına katkıda bulunur.

Oral DHEA takviyesinin faydalarına ilişkin çalışmalar karma sonuçlar vermektedir. Bazı çalışmalar libido üzerinde olumlu etkiler bildirirken, kardiyovasküler parametreler, kemik yoğunluğu ve bilişsel işlevler üzerinde tutarlı bulgular elde edilememiştir. FDA, Prasterone adıyla vajinal DHEA'yı ürogenital atrofi için onay vermiştir; ancak sistemik oral DHEA takviyesi bu endikasyon kapsamında değildir.

Güvenlik Değerlendirmesi

DHEA, Türkiye ve Avrupa'da reçeteli ilaç değil, besin takviyesi olarak sınıflandırılmaktadır; bu da kalite kontrolünü güçleştirmektedir. Öte yandan östrojen ve androjene dönüştüğünden, östrojene duyarlı kanser öyküsü olan kadınlarda teorik bir risk oluşturabilir. Meme kanseri öyküsü taşıyan kadınlarda DHEA takviyesi kesinlikle onkolog onayı olmadan başlanmamalıdır. Genel popülasyonda ise menopoz uzmanı gözetiminde, uygun endikasyon varlığında ve serum DHEA-S düzeyi izlemi eşliğinde değerlendirilebilir.

Vajinal DHEA (Intrarosa): Güncel Bir Seçenek

FDA tarafından 2016 yılında onaylanan Prasterone (vajinal DHEA, ticari adıyla Intrarosa), ürogenital atrofi tedavisi için onaylı ilk DHEA içerikli preparat olma özelliğini taşımaktadır. Vajinal DHEA, lokal olarak östrojene ve androjenin aktif metabolitine dönüşerek hem vajinal mukozayı hem de seksel fonksiyonu destekler. Sistemik östrojen düzeylerini anlamlı biçimde artırmadığı gösterilmiş olması, meme kanseri öyküsü olan kadınlarda potansiyel bir seçenek olarak değerlendirilmesine olanak tanımaktadır; ancak bu grup için onkoloji onayı hâlâ zorunludur.

Vajinal DHEA, Türkiye'de ruhsatlı bir preparat olarak henüz bulunmamaktadır. Yurtdışında bulunan bu ürünün Türkiye'de kullanımı için resmi kanallardan getirtilmesi gerekmekte; bu da pratikte erişimi kısıtlamaktadır. Ancak uluslararası kılavuzlarda bu seçeneğin giderek artan biçimde yer bulması, önümüzdeki yıllarda yerel erişimin kolaylaşabileceğine işaret etmektedir.

Oral DHEA Dozu ve İzlemi

Oral DHEA takviyesinde genellikle günde 25-50 mg başlangıç dozu önerilmektedir. Yüksek dozlar androjenik yan etkilere (akne, kıllanma artışı) neden olabilir. Tedavi başlanmadan önce serum DHEA-S düzeyi ölçülmeli; normal düzeydeyse takviyenin ek yarar sağlamayacağı belirtilmelidir. İzlemde serum DHEA-S ve karaciğer enzimlerinin ilk 3-6 ay içinde kontrol edilmesi önerilmektedir.

DHEA ve Kemik Sağlığı Üzerindeki Etkileri

DHEA takviyesinin kemik mineral yoğunluğu üzerindeki etkileri, özellikle ileri yaştaki kadınlarda araştırılmıştır. Bazı randomize çalışmalar, 50-75 yaş arasındaki kadınlarda 2 yıl boyunca 50 mg/gün DHEA kullanımının spinal kemik mineral yoğunluğunda anlamlı artış sağladığını bildirmiştir. Bu etki, kısmen DHEA'nın osteoklast aktivitesini baskılayan östrojen ve androjenlere dönüşmesiyle açıklanmaktadır. Bununla birlikte bu sonuçlar tutarlı değildir; tüm çalışmalar aynı sonucu vermemektedir.

DHEA'nın kardiyovasküler sistem üzerindeki etkileri de araştırma gündemindedir. Bazı çalışmalar düşük serum DHEA-S düzeylerinin kardiyovasküler mortaliteyle ilişkili olduğunu göstermiştir; ancak takviye ile bu riski azaltmanın mümkün olup olmadığı netlik kazanmamıştır. Menopoz uzmanları, DHEA takviyesini bireysel risk profili ve serum DHEA-S düzeyi gözetilerek değerlendirmeli; tek başına bir çözüm olarak sunmaktan kaçınmalıdır.

DHEA ve Bilişsel İşlevler Üzerine Araştırmalar

DHEA'nın beyin üzerindeki nöroprotektif etkileri araştırılmaktadır. Hipokampüste östrojen ve androjen reseptörleri yoğun biçimde bulunur; DHEA bu bölgelerdeki sinaptik plastisiteyi ve nörojenezi destekleyebilmektedir. Bazı gözlemsel çalışmalar düşük DHEA-S düzeylerinin bilişsel gerileme ve Alzheimer riski artışıyla ilişkili olduğunu gösterse de, takviye ile bu riskin azalıp azalmadığını gösteren güçlü müdahale çalışmaları henüz yetersizdir. Bu nedenle DHEA'yı bilişsel koruma amacıyla rutin önermek için yeterli kanıt bulunmamaktadır.

Menopozda DHEA Kullanımı Öncesi Değerlendirme

DHEA takviyesi başlamadan önce serum DHEA-S düzeyi, karaciğer fonksiyon testleri ve hormon profili değerlendirilmelidir. Normal DHEA-S düzeyine sahip bir kadında oral DHEA takviyesi ek yarar sağlamaz; aksine fizyolojik düzeyinin üzerine çıkması androjenik yan etkilere zemin hazırlayabilir. Bu nedenle DHEA'yı herhangi bir kadın için standart menopoz desteği olarak önermek doğru değildir; kişiselleştirilmiş bir değerlendirme şarttır.

Bu yazıdaki bilgiler genel sağlık eğitimi amacıyla sunulmuştur; bireysel tedavi kararları için mutlaka bir kadın hastalıkları uzmanına danışınız.