Endometriozis, rahim iç tabakasına (endometrium) benzer dokunun rahim dışında büyümesiyle karakterize kronik bir jinekolojik hastalıktır. Üreme çağındaki kadınların %10-15'ini etkileyen endometriozis, genellikle menopozla birlikte geriler. Ancak menopoz sonrası endometriozis tamamen ortadan kalkmayabilir ve bazı kadınlarda şikayetler devam edebilir.

Endometriozis ve Menopoz İlişkisi

Endometriozis östrojene bağımlı bir hastalıktır. Menopozla birlikte over kaynaklı östrojen üretimi durduğunda endometriotik odakların büyük çoğunluğu küçülür ve semptomlar hafifler. Ancak bu süreç her zaman tam gerileme anlamına gelmez.

Avrupa İnsan Üreme ve Embriyoloji Derneği (ESHRE) verilerine göre menopoz sonrası kadınların %2-5'inde endometriozis aktif kalabilir. Yağ dokusunun aromataz enzimi aracılığıyla östrojen üretmesi, periferik östrojen kaynağı olarak hastalığın devamını sağlayabilir.

Menopoz Sonrası Endometriozis Devamının Nedenleri

Menopozdan sonra endometriozis belirtilerinin sürmesinin birkaç mekanizması vardır.

• Periferik östrojen üretimi: Yağ dokusu, adrenal bezler ve endometriotik lezyonların kendisi aromataz enzimi ile östrojen üretebilir.
• HRT kullanımı: Menopoz sonrası başlanan hormon tedavisi endometriotik odakları yeniden aktive edebilir.
• Fibrotik değişiklikler: Eski endometriotik lezyonlardaki yapışıklıklar ve fibrozis hormonal ortamdan bağımsız olarak ağrıya neden olabilir.
• Malign dönüşüm riski: Nadir olsa da postmenopozal endometriotik kistlerde malign dönüşüm (%1'den az) bildirmiştir.

Menopozda Endometriozis Belirtileri

Menopoz sonrası endometriozis belirtileri aktif hastalık döneminden farklı seyredebilir.

• Kronik pelvik ağrı: Yapışıklıklara bağlı sürekli veya tekrarlayan alt karın ağrısı en sık belirtidir.
• Bağırsak semptomları: Karın şişkinliği, kabızlık, ishal ve ağrılı dışkılama görülebilir.
• Mesane semptomları: Ağrılı idrar yapma ve sık idrara çıkma endometriozis mesane tutulumunu düşündürür.
• Disparoni: Cinsel ilişkide ağrı, özellikle derin penetrasyonda belirginleşir.
• HRT ile alevlenme: Hormon tedavisi başlandıktan sonra semptomların tekrarlaması endometriozis reaktivasyonunu gösterir.

Endometriozis ve Menopozda HRT

Endometriozis öyküsü olan kadınlarda HRT kararı dikkatle verilmelidir.

• Kombine HRT: Östrojen-progesteron kombinasyonu, tek başına östrojene göre daha güvenli kabul edilir. Progesteron endometrial stimülasyonu baskılar.
• Tibolon: Zayıf östrojenik, projestojenik ve androjenik etkiye sahip tibolon endometriozis reaktivasyonu riskini daha az artırabilir.
• Düşük doz kullanımı: En düşük etkili doz tercih edilmeli ve semptomlar yakından izlenmelidir.
• Cerrahi sonrası HRT: Histerektomi ve bilateral ooferektomi yapılmış hastalarda bile endometriozis tekrarlayabilir.

Tedavi Yaklaşımları

Menopoz sonrası aktif endometrioziste tedavi bireyselleştirilmelidir.

• Ağrı yönetimi: NSAİİ ilaçlar ve nöropatik ağrı ilaçları kullanılabilir.
• Aromataz inhibitörleri: Periferik östrojen üretimini baskılayarak endometriozis tedavisinde etkili olabilir.
• Cerrahi: Semptomatik lezyonların eksizyonu gerekebilir. Malignite şüphesinde cerrahi zorunludur.
• Takip: Ultrasonografi ve CA-125 ile düzenli izlem malign dönüşümün erken tespiti için önemlidir.

Endometriozis ve menopoz ilişkisi, hastalığın menopozla tamamen kaybolacağı beklentisinin her zaman gerçekleşmediğini göstermektedir. Menopoz sonrası pelvik ağrı veya bağırsak-mesane semptomları devam eden kadınların bir endometriozis uzmanına başvurması önerilir.